Tôi biết Đường Phượng Bay từ lâu rồi. Chúng tôi như đă cùng dắt tay nhau bước vào đường tu, qua nhiều cảnh thăng trầm cuộc sống. Hôm nay chúng tôi lại càng hiểu nhau hơn với những buồn vui và đổi thay lớn lao của đất nước.
Đường Phượng Bay muốn giới thiệu đời tu, ở đây được tiêu biểu qua chính con đường ḿnh đă và đang đi, với h́nh ảnh cửa biển Thần Phù, một thắng cảnh non xanh nước biếc của tỉnh Thanh Hoá, có động Từ Thức và Bạch Ác nổi danh. Bởi cửa biển này hay gây nhiều phong ba băo táp, nên thuyền bè qua lại lắm phen gặp nguy hiểm bất ngờ.
Đường Phượng Bay chọn đề tên cho tập truyện kư là QUA CỬA THẦN PHÙ, dựa theo câu phong dao khá phổ thông tại miền Bắc:
Lênh đênh qua cửa Thần Phù
Khéo tu th́ nổi, vụng tu th́ ch́m.
Và dĩ nhiên tác giả tin chắc người đọc sẽ dễ dàng nhận ra cái dụng ư của ḿnh.
Hân hạnh giới thiệu QUA CỬA THẦN PHÙ với quư bạn và mong mọi người gặp được ở đây một ư nghĩa đặc biệt, cách riêng cho những tâm hồn muốn t́m hiểu đời tu.
Saigon, cuối thu Ất Măo
L.M. Đào Đức Điềm
MỘT
1. Tu Là Cội Phúc T́nh Là Giây Oan
Tác giả Nguyễn Du, trong tập Đoạn Trường Tân Thanh (Truyện Kiều), đă mượn lời sư Giác Duyên để phát biểu như trên, cơ hồ muốn đề xướng một triết thuyết về nhân sinh. Triết thuyết này đă vô t́nh đi vào đời sống và tâm thức dân gian qua bao thế kỷ. Quả thật, người ta đă thuộc ḷng câu trên đây như thuộc một đoạn ca dao phổ thông.
Nhưng, thật là buồn: h́nh như đa số đă hiểu lầm tư tưởng của Tố Như tiên sinh khi họ cứ đ̣i hiểu TU phải là xuất gia, phải vô chùa, phải cạo đầu cắt tóc để mặc vào bộ áo nâu xồng. Thế là tác giả Vân Hạc Văn Hoè đă một lần phải lớn tiếng thanh minh cho Nguyễn Du, nói rằng TU đây là tu sửa đức hạnh, tu chí làm ăn, tu tâm luyện tính, ở theo đạo đức và siêng việc chức nghiệp. Đó là cội nguồn của hạnh phúc, là gốc rễ của mọi may mắn và sung sướng trên đời.
Dĩ nhiên ta phải đồng ư và cụ Vân Hạc để thấy trắng đen rơ mười mươi. Tác giả tập 'Truyện Kiều chú giải' c̣n phân tích thêm rằng, theo một khía cạnh nào đó, chữ TU đây chỉ là ngược lại với chứ T̀NH bởi v́ T̀NH thường nặng về t́nh cảm và nhẹ về đạo lư. Do đó T̀NH thường là mối giây oan nghiệp buộc lấy ḿnh và là căn nguyên của nhiều tai hoạ, lầm lạc.
Có lẽ cũng để phụ hoạ với cụ Vân Hạc mà ông bà chúng ta vẫn thường đọc:
Thứ nhất là tu tại gia
Thứ nh́ tu chợ, thứ ba tu chùa.
Cái lư do người b́nh dân thường hiểu đi tu là phải ĺa xa cơi 'tục' là v́ sống giữa cơi tục, cái chuyện tu thân luyện đức được coi là quá khó, khó đến độ như thể vô phương thực hiện.
Đă đành nhân chi sơ tính bản thiện, nhưng dẫu tính có thiện, ḷng có quảng đại khoan dung mấy đi nữa, mà tháng năm thường xuyên phải va chạm với những chuyện tranh chấp cỏn con và triền miên lăn lộn trong những cái ham hố tầm thường, đă mấy ai giữ được tâm tư không bị xao xuyến, giao động!
Để rồi, suy hơn tính thiệt, một số người đă t́m cách thoát tục.
Ở Việt Nam, đạo Phật đă mở đường cho giải pháp 'thoát ly' này bằng những ngôi chùa sẵn sàng mở cửa từ bi cho mọi giới.
Nhiều kẻ xuống tóc đi tu v́ từ lâu vẫn ấp ủ một cuộc sống thanh cao huyền nhiệm hay bởi say mê đạo pháp thâm sâu của đấng Như Lai.
Nhiều kẻ lại muốn xuất gia lên chùa chỉ v́ thán phục vị Hoà thượng trụ tŕ với đức độ và tài năng trổi vượt. Huyền thoại về những ngôi chùa nổi danh với các bậc thiền sư hiền từ nhưng vơ nghệ rất cao cường, theo mẫu mực phổ thông bên Trung quốc, vẫn c̣n được nhắc đến trên cửa miệng dân gian.
Nhiều kẻ khác muốn đem thân lên nương náu cửa thiền chỉ v́ chuyện đời quá éo le, hoặc t́nh duyên quá phũ phàng với họ. Truyện t́nh 'Lan và Điệp' đă từng là một ví dụ điển h́nh đến độ gây xót thương xúc động, và giới văn nghệ sĩ đă không ngớt lấy làm đề tài sáng tác. Nhà văn Khái Hưng với 'Hồn Bướm Mơ Tiên' cũng đưa ra trường hợp đắng cay năo ḷng của 'chú tiểu’ Lan phải ẩn thân nơi chùa Long Giáng Bắc Ninh.
Đại để cái ư nghĩa Đi TU bên Đông phương ḿnh là như thế. Người Nhật Bổn hay Trung Hoa cũng không khác là bao nhiêu.
Chữ TU nghiễm nhiên phải kèm theo chuyện xuất gia. Nó lại thường mang ư nghĩa giải thoát, tiêu cực.
Các nước bên Tây phương, được thấm nhuần tư tưởng Thiên chúa giáo, hầu hết có cái nh́n tích cực hơn về đời người. Ở những thế kỷ đầu của kỷ nguyên Ky Tô giáo, việc bỏ nhà đi tu được coi như rất hoạ hiếm. Dần dà, tư tưởng tu đức thời trung cổ đă nhào nặn nên một số nhà ẩn sĩ, và rồi những vị 'thánh sống' thời danh đă quy tụ được nhiều môn đệ, lập thành những tu viện nhằm giúp nhau tu thân tích đức. Ngày sống của họ chỉ là liên tục cầu nguyện, chiêm niệm, hát xướng thánh vịnh và cùng làm việc chân tay.
Với thời gian, các tu viện này có một chỗ đứng vững vàng trong hệ thống tôn giáo, để rồi người ta đánh giá các tu sĩ rất cao, coi họ như những vị anh hùng trong việc làm vinh danh Thiên Chúa và xây dựng 'Nước Trời' ngay tại trần gian này.
Đă có một thời, người ta coi nhẹ những sinh hoạt thế tục và đề cao các lời dạy dỗ cách ngôn của sách thánh Cựu ước : Mọi sự chỉ là phù vân! Rồi nữa, họ thực hành theo đúng nghĩa đen lời khuyên của Đức Ky tô: Nếu các con muốn nên trọn lành, hăy về bán mọi của cải sản nghiệp rồi phân phát hết cho người nghèo và đến theo làm môn đệ ta.
Cũng có một thời, người ta dùng tập 'Gương Chúa Giê Su’ làm sách gối đầu giường để rồi c̣n đi xa hơn chính tác giả là Thomas Kempis trong việc tuyệt đối chú tâm để lo ăn chay đánh tội: Khoa tu đức chỉ toàn là hy sinh, hăm ḿnh, thập giá, khiêm cung, chuẩn bị chết lành, khinh chê của đời, xa lánh trần gian. Kết quả là thấy xuất hiện những vị thánh như Si Mong Cột sống trọn đời trên một cột đá lửng lơ giữa trời!
Khuynh hướng tu đức 'hăm ḿnh từ bỏ' đó cũng ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của hàng giáo sĩ là giới có bổn phận thường xuyên tiếp xúc để hướng dẫn sinh hoạt tinh thần và tôn giáo của dân chúng. Người ta bắt đầu lên tiếng đề nghị các Giám mục và Linh Mục nên sống độc thân, v́ bậc độc thân được coi là cao hơn bậc sống đôi bạn, nhất là bởi thấy chuyện gia đ́nh vợ con dễ làm phiền toái cho công việc phục vụ Giáo hội đắc lực hoàn toàn.
Thế là các vị Tư Tế của thời Tân Ước, dầu muốn dầu không, cũng được mời đi vào lối sống mới: Ngoài hai lời khấn hứa vâng phục bề trên và sống đời đạm bạc khó nghèo, các ngài c̣n phải sẵn sàng t́nh nguyện giữ độc thân cho tới cuối đời.
Người ta vẫn biết rằng ngay cả Đức Giê Su lúc c̣n sinh thời đă chưa một lần lên tiếng đề cập đến chuyện này như một đ̣i hỏi, một điều kiện của hàng tư tế. Trong số mười hai vị tông đồ tiên khởi của những ngày sáng lập Giáo hội, chỉ có một ḿnh ông Gio An là tự ư sống độc thân. Và rồi, suốt bao nhiêu thế kỷ, chính ngay các vị Giáo Hoàng cũng có gia đ́nh vợ con như mọi người khác. Giáo Hoàng Hormisdas ở thế kỷ thứ sáu, theo sử sách kể lại, c̣n là cha đẻ của Giáo hoàng Siverius nữa là khác!
Nhưng rồi việc giáo sĩ độc thân trở thành một trào lưu và lối sống mới đi vào luật lệ. Người ta trưng lời Phúc âm nói rằng làm môn đệ Chúa (hiểu là các giáo sĩ) tuy phải sống ở giữa đời, nhưng không được giống đời. Ai nấy tin tưởng rằng những kẻ hy sinh việc thê nhi gia thất cũng như tài sản lỉnh kỉnh sẽ được ơn trên ban thưởng gấp trăm, mà ban ngay từ cơi đời này.
Thế là, dù bên Đông hay bên Tây, dù bi quan hay lạc quan, dù xuất thế hay nhập thế, người đời nghiễm nhiên hiểu TU là ĐI TU, là hy sinh chuyện gia đ́nh, là chấp nhận một đường sốngkhác biệt với đồng loại.
Triết gia Kim Định đă có lần lên tiếng nhận xét rằng sớ dĩ đi tu khó là v́ nguyên chữ ĐI đă nói lên một quăng cách phải đi mới tới. C̣n chuyện TU th́ luôn tạo cảnh trống đánh xuôi kèn thổi ngược của lư giới và trần giới trong chính tâm tư ḿnh. Thế là có cái nhị nguyên đối kháng, bắt chọn một bỏ một, thành ra khó khăn, đ̣i hy sinh lớn lao và luôn bao hàm ư nghĩa 'giết chóc', cái ư nghĩa của chia ly từ bỏ, quen gọi là 'ly gia cắt ái'.
Nói chung, theo bên Thiên Chúa giáo, đi tu được coi là một chuyện dấn thân can đảm, một quyết định trưởng thành sau khi đă t́m hiểu đắn đo, khác hẳn đa số các trường hợp mà ta thường gặp ở bên Đông phương, ít ra nơi quảng đại quần chúng thường hiểu biết về việc đi tu như một trốn chạy trần đời, mong đạt niềm giải thoát nội tâm, dẫu rằng bên môn phái Đại Thừa nhà Phật về sau ráng đẩy mạnh và khích lệ việc nhập thế giúp đời.
Đức Phật Thích Ca chưa một lần lên tiếng kêu gọi các Phật Tử bỏ nhà đi tu như một giải pháp chắc ăn để tới Nát Bàn.
Đức Giê Su, khi lập Giáo hội, cũng không hề chính thức đề cập tới một lơi sống nào khác hơn cuộc sống gia đ́nh b́nh thường.
Nhưng tiến tŕnh tôn giáo đă phát sinh những sáng kiến và thể thức mới mà một số tín hữu tin là có khả năng giúp con người tiếp xúc thường xuyên và hữu hiệu hơn với cơi linh thiêng.
Chẳng may, lịch sử đă để lại bao nhiêu chuyện thương tâm đáng tiếc hay những gương xấu đau ḷng liên hệ đến nhiều cá nhân đă vụng đường tu hay chọn lầm lối đi dẫn vào chốn thiền viện. Nhưng cũng một lịch sử ấy đă chứng kiến vô số những vị chân tu nức danh tài đức, gây ảnh hưởng cao đẹp cho bao nhiêu thế hệ. Bên Việt Nam ḿnh, một thiền sư Vạn Hạnh đă có thuở lừng vang chẳng những về đức độ cá nhân, mà c̣n về những công trạng đóng góp vào việc ích quốc lợi dân. C̣n bên Tây phương th́ không kể sao cho hết tên tuổi những vị tu hành, dù đă được phong thánh hay chưa, đă từng gắn liền với việc bảo tồn và phát triển văn hoá cũng như nền văn minh của thế giới. H́nh ảnh một Bênêđictô viện phụ đă từng ngự trị trong tâm trí thế giới Âu tây có lẽ suốt từ thời trung cồ đến cận kim. Bóng dáng một Phan Xi Cô khó nghèo cơ hồ đă đem lại bầu khí tươi mát an hoà cho cả thế giới, và rồi gần đây, một Vincent de Paul của lớp dân nghèo, một Don Bosco của giới thanh thiếu niên, một Damien của đám người phong cùi xấu số, và ngay cả hôm nay nữa, một mẹ Têrêxa bên xứ Ấn Độ xa xôi... , nhất nhất đều gây kinh ngạc lâu dài cho người đời muôn thuở.
Ở đây, người ta nh́n ra được ư nghĩa của chuyện 'chân tu’.
Chẳng Chúa Phật nào bắt người ta đi tu, nhưng một khi nhận thấy rơ ĐI TU là con đường tắt để t́m về lư tưởng đạo giáo, người ta sẽ có đủ lư do để hoan hỉ lên đường.
Tôi là người cũng có một đạo giáo để kính tin trong hồn. Thượng Đế của tôi, Thiên Chúa của tôi đă ngự trị trong tâm hồn tôi từ thuở lọt ḷng mẹ. Tôi đă không có cái niềm tin nồng nhiệt của những vị Tử đạo ngày nào. Tôi cũng chưa có tâm t́nh say mến nóng hổi của những vị Tông đồ xông pha sương gió truyền giáo ngàn phương. Cho đến hôm nay tôi vẫn thấy ḿnh yếu hèn thờ ơ như chưa được một lần chỉ dạy cho bài học can đảm dấn thân. Tháng ngày của tôi vẫn măi là những ngày tháng của lo sợ rụt rè, của ngờ vực toan tính. Tôi cũng đang tập tễnh cất bước theo Chúa, nhưng chỉ muốn làm những tên lính đồn trú nơi hậu phương an toàn, mà chưa một lần dám xung phong đi trước giữa lằn tên mũi đạn. Tôi giao tiếp với Chúa giống như người lái buôn mặc cả hàng hoá, lúc nào cũng sợ lỗ lă thua thiệt, mới cho đi một chút xíu mà tôi đă nghĩ là nhiều. Mới cố gắng một tí teo nhưng tôi đă cho là quá đủ.
Thế nhưng, đă một lần trong đời tôi lắng nghe được một tiếng gọi như thầm nhủ bên tai. Tôi đă phần nào hiểu được nội dung và ư nghĩa của lời gọi và rồi tôi đă ra đi. Tôi đă theo dấu chân của tổ phụ Abraham xưa một lần bỏ quê hương lên đường tới nơi Chúa muốn ông tới, dẫu rằng tôi không có lấy một phần nhỏ đức tin kếch xù của ngài tổ phụ.
Lên đường theo Chúa mà lúc nào ḷng tôi cũng hoang mang như tâm trạng chàng Kinh Kha lúc vượt sông Dịch Thủy qua Tần, dẫu rằng tôi chưa một lần có được cái hăng say cương quyết của người tráng sĩ nước Yên ngày nào.
Nhưng chẳng v́ thế mà tôi ân hận đă chọn ĐI TU. Lư tưởng có lẽ c̣n xa mờ lắm, nhưng lúc nào cũng c̣n đó, để thách đố, để kêu mời.
Hỏi rằng ḿnh có xứng đáng đi tu hay không th́ tuyệt đối là tôi không đáng rồi. Nhưng nếu hỏi rằng phải chăng tôi chọn đi tu là để chạy trốn cuộc đời oan trái th́ quả là không. Ngàn lần không. Cuộc đời luôn hiện ra đẹp và đáng yêu với tôi. Chẳng bao giờ tôi thấy có lư do để sợ hăi cuộc đời. Đă nhiều lần tôi nghĩ : Đời càng éo le và nhiều thử thách, ḿnh càng nên đối diện và... thưởng thức cái thử thách éo le của đời.
Tôi nói thế v́ quả thực cuộc đời xem ra chiều chuộng tôi lắm. Cơ hồ thứ ǵ ḿnh cần và mong ước, đời cũng đem cho cả. Xuân, Hạ, Thu rồi Đông, mùa nào đến tôi cũng thấy cuộc đời hấp dẫn.
Tuy rất khoái thơ Tản Đà, nhưng đă có lúc tôi thấy ghét ông v́ một lần ông lẩm cẩm viết bài thơ 'Đời đáng chán?'. Rất may, khi kết, ông đă ân cần xin bà con tái xét : "Nên chăng nghĩ lại kẻo lầm". Phải rồi, nhà thơ của sông Đà núi Tản ạ, nghĩ lại đi kẻo sẽ lầm to đấy! Đáng chán hay không đáng chán là tùy ở nơi hồn ta, trong tâm tư riêng rẽ của ta, chứ vô t́nh đổ vạ cho đời đáng chán th́ thật oan quá!
Cũng bởi thế, tôi đă hứa với ḷng rằng chẳng bao giờ sẽ bi thảm hoá đời ḿnh bằng những lời khuyên nhủ có vẻ bi quan của ngài Thomas Kempis, cũng như không nên quá hồ hởi làm bạn với cái ông Qôheleth trong Cựu ước để ngày đêm cứ đem ra nghiền ngẫm mấy câu 'Đời chỉ là phù vân giả trá'!
Rồi các cụ Lăo Tử, Lăo Trang nữa đấy. Tôi hết t́nh kính trọng các cụ, nhưng nhất định tôi không bao giờ xin làm đồ đệ các cụ đâu. Có thể tôi chưa được hiểu các cụ cho thấu đáo, nhưng tôi chẳng cần. Chỉ nghe láng máng rằng các cụ chủ trương yếm thế, cần xa tránh đời, đă đủ làm tôi khó chịu rồi.
Tôi trộm nghĩ, dẫu cho đôi lúc ta thấy cuộc đời xuất hiện bằng cả mặt trái đi nữa, th́ cái tâm t́nh phấn khởi cao đẹp trong hồn ta sẽ đủ sức để khoả lấp và bù đắp lại.
Tôi thú vị mỗi khi đọc tới truyện ông Vinh Khải Kỳ đă một lần làm cho chính đức Khổng Tử giật ḿnh v́ cái phong thái lạc quan khoan khoái của ông. Họ Vinh đă dạy tôi bài học 'tự sung sướng' khi ông bảo ḿnh lúc nào cũng măn nguyện khi thấy được sinh làm người cao quư hơn muôn vật khác, rồi lại được làm nam nhi chứ không là phận nữ (theo quan niệm cổ thời xưa) và lại là người mạnh khoẻ lành lặn chứ không ốm yếu tật nguyền.
Quả thật, tôi chẳng hề quyết định đi tu v́ chán đời. Nếu nói rằng tôi đă lên đường đi tu bởi quá yêu đời th́ chẳng mấy ai tin, và lại ra cái vẻ ḿnh khoe khoang kệch cỡm, nhưng thực sự có đúng tí ti.
Tôi vẫn biết cuộc sống b́nh thường của một người tín hữu cũng là đường có thể đưa đến cơi thiên thai nát bàn hay thiên đàng vĩnh cửu, nhưng tôi đă nghĩ ḿnh đi tu là để góp phần tích cực hơn vào việc xây dựng vững chắc con đường đó, cả cho tôi và cho người khác.
Tôi vẫn hiểu tu là cội phúc, đúng như ư nghĩa nguyên thủy của tác giả truyện Kiều: vẫn thấy cuộc sống hạnh phúc chỉ là kết quả của một đời chăm lo tu sửa đức hạnh và trau giồi tâm tính, cùng với việc chu toàn bổn phận và yêu thương tha nhân. Thế nhưng tôi đă chọn xuất gia đi tu để có dịp chia sẻ cùng tha nhân trong cố gắng tu sửa và trau giồi đó, để được dễ dàng mà gần gũi họ hơn, trong cái tiến tŕnh yêu thương cao đẹp giữa người với người.
Tôi thấy rất thích thú khi được nh́n tận mắt và được thông phần bằng cả chính con người của ḿnh. Do đó, tôi đă thấy như chính tôi được an ủi khi có dịp sẻ chia niềm ủi an cũng như trao gửi lời khích lệ, vỗ về.
Tôi biết ḿnh chẳng cần phải được phong thánh trước rồi mới có quyền nói chuyện linh thiêng tâm hồn với người khác. Tôi cũng vốn tin rằng đường tôi đang đi sẽ bị vây phủ bằng nhiều chông gai thử thách, bị bao quanh bởi nhưng phút giây căng thẳng, chán chường. Nhưng một niềm tin nhỏ bé vẫn ngày đêm le lói trong tâm tư, để tôi vẫn giữ được bước chân khỏi xiêu vẹo hay qụy ngă.
Mỗi phút, mỗi giây, tôi vẫn ư thức rằng tu th́ tu, nhưng cái t́nh nó chẳng hề ngưng quấy rầy và đe doạ kéo lôi cùng trói buộc tôi vào ṿng oan nghiệp sai lầm. Câu phong dao vui vui nào đó của dân tộc vẫn hằng dội tiếng trong ḷng tôi : Lênh đênh qua cửa Thần Phù, Khéo tu th́ nổi, vụng tu th́ ch́m.
Không biết ngày nào mới có thể nói được là ḿnh đă khéo tu, nhưng các tấm gương vụng tu của một số đàn anh hay đồng nghiệp vẫn măi là những bài học sống động trước mắt. Có lẽ cái đáng sợ hơn cả với tôi hôm nay là nghĩ rằng ḿnh đă thực sự khéo tu, đă cơ hồ thành chánh quả. Cave ne cadat. Câu thành ngữ La Tinh này cũng như hệt lời dạy của sách thánh : Ai tưởng ḿnh đứng vững th́ sẽ ngă.
Đó là lư do để tôi không hề dám lăng quên bổn phận tu thân làm người trước khi bước ra đường với bộ áo nhà tu. Lời khấn hứa ngày thụ phong vẫn ngày đêm canh cánh bên ḷng. Trách nhiệm phải nên toàn thiện thôi thúc tôi mỗi phút giây phải vươn lên hầu giúp anh em đồng loại được thêm thiện toàn.
Điều đó đ̣i tôi phải t́m ra chính con người của ḿnh, nguyên vẹn, không điểm tô thêm bớt, để thấy rơ ḿnh đang thuộc vào trạng thái nào trên bước đường tu thân. Mỗi buổi xét ḿnh là mỗi buổi phải tủi hổ xót xa. Mỗi lần phanh phui là một lần cay đắng, ê chề. Biết bao lần thấy ḿnh tiến được một bước ngắn rồi lại thụt lùi tới hai, ba bước dài.
Để đua tranh cùng bạn bè, để so tài với anh em, tôi đă nhiều phen sống như đóng kịch, diễn tuồng. Tôi đă từng đua đ̣i để dàn cảnh, để che đậy, mong được đôi tiếng khen lao, hay ít ra tránh khỏi bị chê bai b́nh phẩm. Hôm nay, tôi lại một lần phải phơi bầy cái TÔI để hiểu ḿnh hơn và rồi nhận đinh rơ hướng mà đi.
Xuất gia đi tu nào phải là chuyện trẻ con. Đâu phải chỉ là một phút quyết định bốc đồng hay giỡn đùa theo bè bạn. Thực sự nó đ̣i tôi phải TU hai lần. Hay nói đúng ra, TU gấp đôi cái tiêu chuẩn của cụ Nguyễn Du, hầu mong có ngày nh́n được ... cội phúc.
Chỉ có như vậy mới giải thoát tôi và những người tôi giao tiếp khỏi ṿng giây oan khốn khổ.
Bây giờ, tôi thấy có chút ánh sáng để lại hăm hở lên đường.
