SÁU
6. GIỮA L̉NG GIÁO HỘI CHUYỂN BIẾN
Ba năm lưu học ở Saigon đă ghi đậm nhiều kỷ niệm đáng nhớ, đă dạy tôi những kiến thức lạ, và nhất là đă chuẩn bị chúng tôi để đón nhận những biến chuyển lớn lao trực tiếp liên hệ đến cuộc sống ḿnh đang hướng về.
Ngồi trên toa xe lửa hạng ba rời ga Bến Thành để về quê nghỉ hè qua ngả Phan Rang, kư ức chốc chốc lại sống dậy bất thần kéo tôi về với những biến chuyển cũ.
Vẫn biết ḿnh đă từng bỡ ngỡ tự hỏi làm sao có được những ngày này, định mệnh nào đă dun dủi để ḿnh có cái vinh dự nhiều người mơ ước như hôm nay, nhưng tôi càng thấy sửng sốt khi biết ḿnh đang ở vào cái thời điểm trọng đại, cái khúc quanh lịch sử đem theo những thay đổi canh tân cơ hồ tận gốc rễ trong ḷng Giáo hội, sau bao năm như im ĺm bất động.
Những biến chuyển ấy là cho cả đoàn chiên Chúa, nhưng tiên vàn là cho tôi, cho những cán bộ tiền phong của cộng đồng tôn giáo. Chúng tôi đang chứng kiến những cố gắng để làm cho công cuộc tông đồ ḿnh ấp ủ được thêm thích ứng, thêm hữu hiệu. Một nỗi vui, một niềm hănh diện mơ hồ nổi dậy trong tôi, tựa hồ cái vui, cái hănh diện của người hành khách hoả xa khi biết đường rầy đang được canh tân cho an toàn hơn, ghế ngồi được sửa sang cho thoải mái hơn và hệ thống an ninh được cải tiến cho bảo đảm hơn.
Tôi c̣n nhớ rơ lắm, nhớ từng chi tiết cái buổi kinh chiều, khoảng chừng ba tháng sau khi chúng tôi nhập học trường Phú Nhuận, khi mọi người vừa kết thúc phần lần chuỗi th́ cha bề trên tiến lên trịnh trọng báo tin toà thánh La Mă đă quyết định thiết lập phẩm trật Hội Thánh tại Việt Nam, và các đức Giám Mục được chính thức nâng lên hàng chính toà. Phần v́ chỉ nghe lơm bơm, câu được câu mất, phần v́ cũng chưa nắm vững được ư nghĩa của sự kiện, nên thực t́nh tôi cũng chỉ hiểu lơ mơ giữa tiếng vỗ tay cười vang của mọi người. Nhưng rồi sau đó, bọn trẻ chúng tôi được giải thích tường tận để nhận ra rằng ai nấy đều phải hănh diện và hoan hỉ với bước trưởng thành cũng như vị thế mới của Giáo Hội Việt Nam.
Bước tiến này quả thật là một khích lệ, một phần thưởng, một cất nhắc lên cao. Nhưng cũng là một thách đố, một gọi mời tới chỗ trách nhiệm nặng nề hơn, nghiêm chỉnh hơn. Và chúng tôi đấy, những kẻ sẽ giơ đôi tay ra nhận lănh và ghé đôi vai vào gánh vác, chúng tôi sẽ phải viết những trang sử mới cho Hội Thánh và Quê Hương, chen vai với những giáo đoàn đàn anh đàn chị khác trên toàn thế giới.
Rồi Đại Hội Thánh Mẫu toàn quốc được tổ chức rầm rộ linh đ́nh để ghi nhớ biến cố trọng đại này. Có sự tiếp tay hỗ trợ của chính quyền. Có sự hiện diện quư giá của vị Hồng Y đặc sứ thay mặt đức Giáo Hoàng. Có lễ nghi tấn phong nhiều Giám Mục mới. Có rước kiệu trọng thể. Có hội thảo xôm tụ. Rồi nữa, những buổi liên hoan và văn nghệ liên tiếp diễn ra. Tất cả đă cho mọi giới, dù là những thành phần trẻ trung nhất, cái cảm nghĩ rằng ḿnh đă trưởng thành.
Trong suốt cả gần tuần lễ tham dự đại hội, anh em chủng sinh chúng tôi, chẳng ai bảo ai, đều tỏ ra hí hửng khác thường. Mặt tướng nào cũng như sáng hẳn lên. Mới chỉ là những chú bé đang tập tễnh vào đời tu và học hỏi lối sống phục vụ, nhưng tên nào cũng tự nhiên thấy ḿnh như quan trọng hơn trước, cơ hồ ḿnh đang nắm vận mệnh của cả tập đoàn Công giáo trong bàn tay!
Không hănh diện sao được, một khi từ t́nh trạng ấu trĩ của một xứ truyền giáo nay được cất nhắc lên như một đơn vị vững vàng và bề thế, với chính thức một Hội Đồng Giám Mục riêng biệt. Chả khác chi niềm vui của môt dân tộc dành được độc lập sau những tháng năm lệ thuộc, dẫu rằng về phương diện tôn giáo th́ vấn đề hoàn toàn khác hẳn. Niềm hănh diện ấy vươn cao, át đi cả những lo âu bởi nh́n thấy bao trách nhiệm nặng nề trước mặt, khi biết ḿnh rồi phải đứng tự lập. Cụ thể là với các chủng sinh chúng tôi, phần giúp đỡ tài chánh trực tiếp của La Mă từ nay sẽ giảm đi hầu hết, để rồi ai nấy sẽ phải đóng góp phần chính vào chương tŕnh ăn học của bảy năm tiểu chủng viện.
Với riêng hoàn cảnh của tôi, mẹ tôi thật ra cũng phải cố gắng nhiều hơn để dành thêm tiền lo cho tôi. Nhờ công việc làm ăn tại cao nguyên kể như đă ổn định và lại được cha đỡ đầu hỗ trợ phần nào nên mẹ tôi cũng đỡ ưu tư. Có thể trong đám bạn bè tôi đă có dăm bảy người phải khá chật vật, nhưng đa số th́ hầu như không gặp trở ngại lớn lao. Có chàng c̣n biện bạch rằng ḿnh phải đóng góp thế này mới công bằng, ít ra trong trường hợp bỏ trường tu ra ngoài sẽ không ân hận áy náy v́ đă ăn cơm nhà Đức Chúa Trời quá nhiều!
Cũng trong dịp này, với các giáo phận chính toà được thiết lập tại các địa phương, các chủng sinh di cư chúng tôi cũng được yêu cầu đệ đơn gia nhập một nơi nhất định, sau khi đă măn khoá chương tŕnh Tú Tài từ những chủng viện liên hợp chuyển tiếp. Chuyện trở về quê quán miền Bắc kể như tạm xếp lại, bởi nó mịt mù xa vời quá, biết đâu mà ngóng chờ rồi rầu rỉ ngồi ca bản ‘Hồ mă tê bắc phong’! Trước mặt là môi trường hoạt động của miền Nam. Cánh đồng mục vụ truyền giáo bao la như đồng lúa miền Cửu Long, bát ngát chừng như vô tận.
Thế là các lớp đàn anh mở màn cho cái chương tŕnh chọn lựa quê hương đầy hào hứng. Có ngài băn khoăn lưỡng lự cả mấy tháng trời, cầu nguyện lui cầu nguyện tới vẫn chưa thể an tâm quyết định. Chọn xứ Huế mộng mơ với sông Hương núi Ngự th́ lại xa quá. Xin dậm chân tại thủ đô Sài G̣n th́ tối ngày thở hít khói xe với bụi đường, mà c̣n bị bà con chê là nhát đảm không dám xông pha chiến địa. Có một kỳ, miền Hậu giang sông nước trở nên hấp dẫn đặc biệt để rồi các đấng đua nhau nộp đơn ghi danh: đất Cần Thơ đầy quyến rũ với h́nh ảnh một tây đô ngọt ngào quanh năm thơm mùi lúa chín. Rồi nữa, miệt Long Xuyên không kém vẻ cuốn lôi với một vị Giám Mục tân tiến hợp với tuổi trẻ không chê vào đâu được.
Cứ thế, một năm qua, rồi một năm nữa, tiếng lành đồn xa và tiếng dữ cũng đồn xa. Đến lượt lớp tôi, bà con đă tạm đủ có chút dữ kiện để phê phán định đoạt. Tuy nhiên, qua những buổi tĩnh tâm cấm pḥng, chúng tôi được nhắc đi nhắc lại cái ư nghĩa của cuộc sống tông đồ, phải sẵn sàng ra đi bất cư nơi đâu ḿnh được sai tới, như người thợ gặt lên đường t́m về những cánh đồng lúa chín. Bước chân tới những miền núi đồi cằn cỗi, khí hậu kém thuận lợi hay dân t́nh lănh đạm khô khan, kể ra tự nhiên ai mà chẳng thấy ngần ngại e dè.
Nhưng một khi ư thức rằng niềm vui và thành quả tông đồ không đến theo những yếu tố bên ngoài, mà chỉ phát xuất nơi tâm hồn của những kẻ đặt trọn niềm tin vào quyền lực đấng Tối Cao, người thợ vườn nho Chúa sẽ nh́n ra đường nào phải đi và thái độ nào cần có.
Thế là ba mươi bốn anh em lớp đệ Nhất ‘liên hợp giáo phận’ chúng tôi đă chia nhau ra chọn đủ mười lăm vùng của Giáo hội miền Nam để t́m về phục vụ. Lên đại chủng viện là phải chính thức thuộc quyền một Giám Mục địa phương. Vị chủ chăn của mỗi giáo phận sẽ tuỳ nghi gửi học ở đâu hay nếu cần, có thể gửi liền ra giúp một giáo xứ nào đó. B́nh thường bà con nào thuộc giáo tỉnh miền Trung sẽ ra chủng viện Xuân Bích ngoài Huế, và bà con đă chọn miền Nam sẽ học tại trường ‘Cường Để’ Sài G̣n. Thêm vào đó, theo như đa số hiểu, các vị Giám Mục sẽ lựa một số để gửi lên Học Viện Giáo Hoàng Piô X trên Đà Lạt (mới được thành lập và trao phó cho các cha ḍng Tên điều khiển) nếu không muốn gửi qua học tại Roma.
Vào dịp chúng tôi măn trường, nhân một chuyến lên thủ đô, cha đỡ đầu tôi (lúc đó đă được cử làm giám đốc tiểu chủng viện giáo phận Long Xuyên) đă đánh hơi thấy tôi có nhiều hy vọng về học vấn, nên bóng gió đề nghị nhận Long Xuyên làm quê hương mới, ám chỉ gần xa rằng ngài Giám Mục dưới nớ khoái gửi dân ‘học được’ qua Roma lắm. Tôi cũng tự nhiên thấy hứng chí, toan hạ bút đệ đơn theo ư bố nuôi. Nhưng rồi nghe đồn rằng trường Truyền Giáo ở phương trời nước Ư đó giờ đây đầy dẫy những cụ đen nhọ nồi được gửi từ Phi Châu tới, khiến cái mục học vấn xuống dốc thê thảm, khác hẳn những thời buổi vàng son ngày nào. Trái lại, tại quê nhà thiên hạ đang ca tụng ngôi trường trên Đà Lạt hết cỡ. Thế là, nếu chọn vùng đất cao nguyên và nếu thánh thần dun dủi đưa lên đó học, nhất định rồi sẽ phải khá hơn chuyện đi xa để học chung với…tây đen. Lại c̣n có vùng trời thơ mộng đầy hoa anh đào, có dịp thỉnh thoảng ghé về nhà làm nũng với má! Và dĩ nhiên, đường lên sơn cước phút chót được quyết định.
Có lẽ khi chọn lựa như thế, tôi đă tự mâu thuẫn với cái ư hướng phiêu lưu ban đầu, mà cũng có thể bị bà con bĩu môi chê bai là chưa thoát ra được cái t́nh cảm ấu trĩ ham ‘bú mẹ’, nhưng quả thật lúc đó tôi thấy ḿnh vô phương chọn lựa cách khác. Cơ hồ ẩn hiện một bóng dáng của tiền định, một dấu vết của mệnh số!
Và rồi định mệnh cũng đă xui khiến để đức Giám Mục Đà Lạt chọn tôi lên học trên cao nguyên, y như nhiều người phỏng đoán và đương nhiên như chính tôi đợi chờ. Lúc nhận được tin, tuy không bỡ ngỡ cho lắm, nhưng tôi cũng không khỏi xúc động và vui sướng khác thường. Thế là cáo chết mấy năm lại quay về núi. Sáu năm xa núi rừng, dẫu trước đó chỉ là vài tháng mới làm quen đất Lạc Lâm, bây giờ tôi chính thức trở lại. Có thể sẽ là lần hồi hương vĩnh viễn. Rồi đây tương lại sẽ dính liền với vùng trời quanh năm mù sương với mưa bay lất phất. Địa bàn phục vụ sẽ xoay quanh và quấn chặt lấy những ngọn đồi, những khe suối và những rừng thông chạy dài tít tắp.
Ngồi trên toa xe lửa, tôi có cái cảm giác như một chinh nhân về thăm quê sau nhiều năm viễn xứ, dù cho năm nào tôi cũng về nhà nghỉ ít ra vào mùa hè. Đây không là chuyến xe tốc hành nên tôi đă khổ sở v́ thấy toa tàu di chuyển quá chậm. Qua được ga này để chờ tới được ga khác là cả một quăng thời gian dài dằng dặc. Tôi bồn chồn mong trời mau sáng để được tàu đổ xuống mà gặp lại mẹ, mà lên tŕnh diện Đức Cha và ghé coi trước ngôi trường mơ tưởng bấy nay. Trong toa xe, cơ hồ ai nấy đều gật gù ngủ. Tôi th́ chịu không sao nhắm nổi mắt, mặc dù màn đêm bên ngoài lúc nào cũng dày đặc tối đen và thân tàu lắc nhẹ theo tiếng động đều đều của bánh sắt lăn trên đường rầy như gơ nhịp ru ngủ.
Tôi lan man nghĩ tới đoạn đường ḿnh đă đi qua trong hai lần đổi chủng viện. Mới sáu năm thôi, nhưng đă đủ cho tôi nhiều kỷ niệm, lắm bài học và nhất là giờ đây đă nhào nặn tôi thành một thiếu niên khác biệt với những đứa bạn đồng tuổi. Ừ th́ ngó lên ḿnh chẳng bằng ai, nhưng lúc thử ngó xuống cũng nh́n ra khối kẻ…chưa bằng ḿnh! Nào ai ngờ nổi cái ngày tôi vượt qua chương tŕnh bảy năm trung học như hôm nay! Ai dám mường tượng một đứa bé quê, phiêu bạt v́ chiến tranh, sau những ngày vật đổi sao dời và đất nước chưa hết cảnh tang thương ngẫu lục, lúc này lại ôm trong tay hai mảnh bằng Tú Tài để về quê ra mắt gia đ́nh và họ hàng làng xóm như tôi giờ đây! Và c̣n hơn thế nữa, tương lai c̣n đang rộng mở đợi chờ để đưa bước chân tôi tới chỗ mà chẳng người nào dẫu chỉ một lần dám nghĩ tới. Không lẽ thánh cho ăn lộc, để rồi một Linh Mục sẽ xuất thân từ thôn Yên Tập? Khó tin quá! Mơ hồ quá! Đường dài gai góc, ḿnh mới đi được một nửa, cái nửa khởi đầu bỡ ngỡ nhưng kể ra vẫn chưa gay cấn cho lắm. Trăm ngàn thử thách vẫn ở trước mặt, sừng sững ra đó. Như thác ngàn biển rộng.
Thế là tôi bỗng dưng lo sợ. Thật vu vơ và xa vắng. Nỗi lo bất ngờ như át cả nềim vui và hănh diện ở mấy khoảnh khắc trước đây. Biết đâu một ngày nào, ở trên trường lớn, chán nản với những môn học khô khan, căng thẳng bởi những chương tŕnh tu đức ngặt nghèo, tôi sẽ chẳng thất vong để rồi thối lui! Ai mà chắc được, khi chạm trán với những thử thách của một cuộc sống cô độc gay go, những đ̣i hỏi quá mức của giáo dân, ḿnh sẽ không sờn ḷng mà đành bỏ cuộc! Biết bao nhiêu gương đi trước rồi, người tông đồ nào mà chả tin vào sức hộ phù từ trên, nhưng rồi vẫn thường xuyên đối diện với những cơn khủng hoảng tưởng chừng làm tan vỡ cả một công tŕnh lâu năm xây dựng.
Câu truyện cổ nổi tiếng từ Trung Quốc ‘Tây Du Kư’ vẫn măi măi là bài học để đời: một Tôn Ngộ Không kiêu căng cứng đầu, một Trư Bát Giới mê đắm tham lam cũng như một Sa Tăng cầu an lười biếng cũng chỉ là những hiện thân khác lúc nào cũng có thể thay thế cho con người chân tu khả kính Đường Tam Tạng. Kiếp tu nào mà chẳng đoạn đuờng gập gềnh qua Tây Trúc thỉnh kinh? Núi có cao, đèo có hiểm và thú có dữ mấy đi nữa cũng đâu có gay go bằng những cơn nổi loạn từ trong tâm tư của chính ḿnh.
Tự nhiên tôi thấy rùng ḿnh khi mường tượng tới hướng đi trước mặt và kiểm điểm lại đoạn đường đă để lại sau lưng. Chưa một lần thấy ḿnh vững chăi đủ để có thể đương đầu với sóng gío cuộc đời. Cái con trùng Tham Sân Si, nói theo kiểu nhà Phật, ngày đêm vẫn tung hoành ngự trị trong tim trong óc. Những ham muốn trần đời cơ hồ vẫn là những sợi dây vô h́nh buộc chặt lấy bản thân. Đam mê này vừa được cố gắng dập tắt th́ dục vọng khác lại âm ỉ dấy lên, như gịng sông uốn khúc nối tiếp bằng những con nước thác loạn xoáy gào. Vào những ngày được kể là an b́nh nhất, tôi vẫn thấy bóng dáng của ngu muội ở mỗi tối trước khi ngủ, và sự hiện diện của yếu đuối ở mổi sáng khi thức dậy. Lời kinh phụng vụ ‘Tinh thần th́ sáng suốt nhưng xác thịt lại nặng nề’ lúc nào cũng phải là câu cảnh cáo nằm ḷng. Nào ai dám nói mạnh với những siêu địch thủ như Danh, Lợi và Dục!
Tôi thở dài nh́n ra phía ngoài. Trời vẫn tối đen, nhưhg le lói từ phía đông đă thấy những tia hồng ở cuối chân trời. Có lẽ đoàn xe đă tới gần ga Sông Pha, để sửa soạn leo đèo Ngoạn Mục. Chặng đường hướng lên cao và làn ánh sáng lấp lánh phía xa bỗng dưng gợi lên chút lạc quan mơ hồ trong ḷmg. Từ những rặng cây hai bên đă thấy tiếng chim ríu rút gọi nhau.
Tôi vội bước ra gần phía cửa để hít hà chút khí mát ban mai và bỗng đâu thấy ḷng lâng lâng vui sướng. Đường nào mà chẳng chông gai! Kiếp tu dĩ nhiên là dẫy đầy thử thách. Nhưng thử thách với chông gai sẽ làm tăng thêm ư nghĩa và giá trị cuộc đời, nhất là những ai dám can đảm đi t́m cái giá trị và ư nghĩa ấy qua con đường dấn thân cho tha nhân.
Tôi ḷng nhủ ḷng như thế và rồi bất giác nở một nụ cuoời khi chợt nhớ tới cái biến cố trọng đại đă diễn ra từ hơn nửa năm hay: Công đồng Vatican II. Biến cố này vẫn đang tiến hành để cho cac vị chủ chăn trong Giáo hội Công Giáo có dịp nhóm họp và thảo luận mà canh tân đời sống tôn giáo. Tất cả đang chờ đợ được đổi mới cho hợp thời, được sửa sang cho thích ứng với một xă hội đang bước những bước tiến khổng lồ.
Công đồng nhắc lại cho tôi cái ư nghĩa và sự cần thiết của một cuộc sống không ngừng đ̣i cải tiến: mỗi ngày phải biến đổi từ chính bản thân ḿnh cho rập khuôn mẫu của bài học tin mừng Phúc âm. Mà chuyện canh cải này có bao giờ đủ, có lúc nào thừa! Đổi mới từ gốc rễ, từ tâm tư, chứ không phải chỉ là thay sắc đổi màu như loài tắc kè kỳ nhông mỗi lần muốn lẩn tránh tàng h́nh. Gọi là đổi mới, nhưng thật sự chỉ là cố gắng để trở về nguồn, về con đường nguyên thuỷ lành thánh. Với con người mang đầy khuynh hướng xấu, một ngày sống là một cám dỗ bước ra ngoài khung khổ đẹp tốt ban đầu. Rồi nữa, giữa t́nh trạng phức tạp của một xă hội được gọi là văn minh nhưng càng ngày càng xa dần ánh sáng thần thêng, Giáo Hội đang nh́n thấy rơ cái nhu cầu phải đem đạo vào đời, phải tŕnh bày h́nh ảnh Nuớc Trời sao cho hữu hiệu và thích hợp với tâm tư người đời.
Và đây, Công Đồng xuất hiện như một thách đố tôn giáo của thế kỷ hai muoơi. Giáo Hội đang duyệt lại thể chế và cơ cấu căn bản của chính ḿnh, đang sửa đổi phụng vụ để tạo nên những cơ hội gặp gỡ thật sống động giữa tín hữu với Thiên Chúa, đang cổ vơ những sinh hoạt dấn thân để gần gũi hơn với thế giới, đang hữu hiệu hoá những cố gắng truyền bá Tin Mùng, đang khích lệ những mối giao hảo thân thiện và hoà giải với các giáo hội anh em.
Đặc biệt hơn cả cho chúng tôi, những người đang xếp hàng ghi tên làm cán bộ Phúc âm, cụ thể qua vai tṛ Linh Mục, Công Đồng dự trù thảo luận tới những hai sắc lệnh khác nhau, một về công cuộc huấn luyện đào tạo, một về vai tṛ và sứ mệnh cao cả trong đời sống chứng nhân của Thày Chí Thánh. Nghĩa là nhiều chi tiết trong đường hướng mới đang chờ đợi chúng tôi. Những tháng năm sắp tới dĩ nhiên phải là những năm tháng thật trọng đại. Nội dung học hỏi cũng như phương thức đem ra thực hành sẽ trở thành những đề mục tân tiến hợp thời nhất. Chúng tôi sẽ hứng khởi đưa tay ra hái lấy những hoa quả đầu mùa giữa ḷng Giáo hội.
Lúc ngồi trên chiếc xe Lam trên đường từ ga Đơn Dương về xứ đạo Lạc Lâm, tâm trí tôi vẫn lan man nghĩ tới những tháng ngày trước mặt, như hứa hẹn, như thách thức. Dẫu sao, nẻo đường vẫn thênh thang ư nghĩa và lối đi vẫn chan hoà ánh sáng.
Tác giả Đường Phượng Bay
